توقيفی نبودن رسم‌المصحف

به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا)، نشست تخصصی «رسم‌الخط قرآن كريم و نقش آن در آموزش قرآن» دوشنبه، 12 مهرماه، با حضور شش نفر از كارشناسان علوم قرآنی كشورمان و با همكاری سازمان دارالقرآن‌ الكريم در خبرگزاری ايكنا برگزار شد.

در اين نشست «احمد حاجی‌شريف»؛ معاون آموزش، پژوهش و نظارت بر چاپ و نشر سازمان دارالقرآن الكريم، «سيدعلی سرابی»؛ قائم‌مقام شورای عالی قرآن، حجت‌الاسلام و المسلمين «علی حبيبی»؛ مدرس حوزه و كارشناس رسم‌المصحف، «سيدمهدی سيف»؛ مدرس و كارشناس قرائت و رسم‌الخط قرآن كريم، «حسن تفكری»؛ مدير انتشارات تلاوت سازمان دارالقرآن الكريم و «بهروز ياريگل»؛ كارشناس قرآنی كشورمان، حضور داشتند.

در اين نشست «تفكری»، مجری ـ كارشناس اين برنامه، با تشكر از سيف، گفت: قرآن كريم به خط عثمان طه، الف بعد از سين كلمه «انسان» را حذف كرده است و همين كلمه در قرآن‌های هند و پاكستان دارای الف است. الف تثنيه در كلمه «والدان» قرآن كريم به خط عثمان طه وجود دارد، اما اين كلمه و كلمه‌های مشابه آن مانند «يقومان»، «طائفتان» و غيره در قرآن‌های پاكستان حذف شده است.

وی افزود: رسم‌المصحف خاصی را مركز طبع و نشر قرآن كريم برای كتابت دارد كه مثلاً در جمع مؤنث سالم، مثل كلمه «صالحات»، الف را تصويب می‌كنند و الف دوم را حذف می‌كنند كه اين كار در قرآن‌های ديگر ديده نمی‌شود. سؤال بنده اين است كه اين رسم‌الخط ويژه قرآن كريم در صدر اسلام به همين شكل بوده است يا نه، يعنی به اين اشكال مختلف بوده است؟!

سيف در پاسخ به اين سؤال گفت: اين سؤال شما بسيار تخصصی است كه ‌آن ‌را ساده و به لسان مردم بيان می‌كنم؛ اين گونه نيست كه در اين كلمه‌ها كه شما گفتيد الف حذف شده باشد؛ در صدر اسلام به يك شيوه‌ای بوده و امروزه در خط عثمان طه «انسان» با الف كوچك است؛ ولی در املاء با الف بزرگ است. حذف مطلق حرفی مانند الف وجود ندارد و قطعاً الف بزرگ آسان‌تر و راحت‌تر است و شكی در اين وجود ندارد.

شيوه نگارش مركز طبع و نشر قرآن كريم براساس منابع مختلف تنظيم شده است

اين مدرس و كارشناس قرائت قرآن در ادامه سخنانش اظهار كرد: مسلما‌ً قرائت كلمات با الف كوچك مشكل‌تر است و شايد در قرائت بيشتر اشتباه شود و متعارف نيست؛ ولی الف بزرگ مثل املاء فارسی است و راحت‌تر است. منتها اين‌ كه شما بيان كرديد كه خط عثمان طه به شكلی است و شيوه نگارش مركز طبع و نشر قرآن كريم به شكلی است كه بر اساس منابع مختلف تنظيم شده است، مركز طبع و نشر قرآن كريم برای اين كار مبنا دارد.

وی با تأكيد بر اين كه مركز طبع و نشر قرآن كريم معتقد است آنچه منابع معتبر درباره رسم‌المصحف گفته‌اند، رعايت می‌كند، اظهار كرد: در مورد آن كلماتی كه اختلاف وجود دارد، حالتی را كه به املاء مطابق‌تر و نزديك‌تر است، بايد رعايت كنيم؛ اين اصلی بوده كه مركز طبع و نشر قرآن كريم برای خودش تعيين كرده و قرار داده است (در اين مورد اكنون قضاوتی نمی‌كنم)، پس اختلافات دارای مبنا است و نمی‌توانيم بدون مبنا دارای اختلاف بود.

در ادامه نشست بهروز ياريگل، طی سخنان كوتاهی گفت: در مورد كلمه انسان با الف يا غير الف يا صالحات قول‌ها و نگارش مختلفی وجود دارد، سؤال بنده اين است كه آيا مردم حق دارند بدانند كه اگر به ساده‌ترين وجه قرآن را كتابت كنيم، بر ما ايرادی خواهند گرفت؟ اگر به اين سؤال جواب دهيم بحث خاتمه می‌يابد؟

سيف در پاسخ سؤال ياريگل اظهار كرد: تقريباً همه دانشمندان كتابت و علوم قرآن معتقدند بايد برای مبتديان املاء ساده قرار داد و برای عموم و مصحف رسمی مستندات را رعايت كرد. اين جمله‌ای را كه گفتم تقريباً برآيند نظرات عموم دانشمندان است؛ حتی مصری‌ها هم می‌گويند برای دانش‌آموزان ابتدايی با شيوه املايی قرآن كتابت شود.

در ادامه اين نشست، حجت‌الاسلام حبيبی با بيان اين كه ادعاهای سيف كاملاً ضد نظرات رايج است، گفت: در رابطه با نگارش رسم‌المصحف دو ديدگاه وجود دارد؛ ديدگاه علمای مغرب زمين و ديدگاه علمای مشرق زمين. علمای مشرق زمين طرفداران «خليل نحوی» هستند كه متوفی سال 180 يا 185 هجری است كه شامل علمای بصره و كوفه می‌شود. مغرب زمين هم علمای شمال آفريقا است كه هميشه دو ديدگاه متقابل هم داشتند. استاد سيف با توجه به اين كه بيشتر كتاب‌هايی كه مطالعه كرده متعلق به علمای مغرب زمين بوده بيشتر نظر آن‌ها را مطرح می‌كند.

بهترين منابع برای تحقيق قرآن‌هايی است كه نوشته شده است

وی تصريح كرد: سخن بنده اين است كه بهترين منابع برای تحقيق اين موضوع قرآن‌هايی است كه نوشته شده است، بهترين دليل وقوع آن قرآن‌هايی كه نسبت داده می‌شود و به رسم‌الاملاء نوشته شده كه طبق تلفظ نوشته شده و شما هم قول‌های مختلف داريد؛ خود عربستان برای شبه جزيره هند قرآن‌هايی منتشر می‌كند كه با قرآن‌هايی كه با خط عثمان طه است، به كلی فرق می‌كند؛ يعنی دو گونه قرآن است كه بيش از هزار حرف اضافی دارد كه تلفظ می‌شوند و در نگارش نيامده است كه به اين قرآن‌ها اضافه می‌كنند.

اين كارشناس قرآنی در ادامه سخنانش اظهار كرد: در قرآن‌های رسم‌الخط فارسی كشور ما دو هزار حرف وجود دارد؛ طبق ادعای علامه «سجستانی» كه از علمای قرن چهارم است و كتاب‌هايی كه ايشان نقل می‌كند از علمای قرن پنجم مانند «عثمان بن سعيد دانی» است كه متوفی 444 هجری است. وقتی مركز طبع و نشر قرآن كريم يك قرآنی نوشت كه اصلا شبيه آن وجود ندارد؛ نه در كشورهای عربی و نه در كشورهای هند و پاكستان، مثلا صالحات در قرآن چاپ كشورهای عربی و هند و پاكستان هر دو بدون الف نوشته شده و قرآن چاپ مركز طبع و نشر قرآن كريم يك الف اضافه كردند، ولی كلمه صالحان را الف اضافه نكردند و دوباره در هر دو رسم الخط فارسی و تركی الف آمده است.

وی تأكيد كرد: وقتی كه چنين اتفاقی افتاده، بيائيم قرآن را طبق معمولی كه مردم راحتند و می‌خوانند بنويسيم و اين قدر تعصب به خرج ندهيم. اگر نظريات را خواستند خواهم گفت كه بعضی از علمای اهل سنت كتابت قرآن را بر اساس رسم‌المصحف آن روز حرام می‌دانند، چون انسان را به خطا و اشتباه می‌اندازد، اكنون وارد اقوال علما نمی‌شويم چون قرار بود مختصر صحبت كنيم.

تفكری در ادامه نشست از احمد حاجی‌شريف خواست درباره تحقيقات سازمان دارالقرآن الكريم درباره رسم المصحف توضيح دهد كه چه نتايجی رسيدند، وی گفت: همان طوری كه مستحضر هستيد اداره نظارت بر چاپ و نشر قرآن كريم از فروردين سال 1363 شروع به كار كرد كه در همان اوايل هم استاد سيف در جلسات حضور داشت و در سال 1364 عملاً اعلام عمومی شد كه هر سازمان و نهادی در كشور بخواهد قرآن منتشر كند بايد از اين اداره مجوز بگيرد. در نيمه سال 1370 نامه‌ای توسط دارالقرآن الكريم سازمان تبليغات اسلامی در همين زمينه خدمت به مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی) ارسال شد كه بعد از دو ماه نيز جلسه خصوصی با ايشان برگزار شد، يعنی اعضای شورای قرآن دارالقرآن الكريم سازمان تبليغات خدمت ايشان جلسه‌ای داشتند.

وی افزود: بعد از آن هم نامه‌ای از طرف دفتر مقام معظم رهبری(مدظله‌العالی) به دارالقرآن الكريم ارسال شد كه آن زمان آيت‌الله جنتی رياست آن‌ را بر عهده داشت؛ متن آن به شرح ذيل است: «مقصود رسم‌الخط بوده است نه خط به معنای هنری آن. قبل از انجام پيشنهادهای مذكور، كار لازم آن است كه در مورد رسم‌الخط تصميم‌گيری شود و چند نفر آشنا با اين مسئله كه بايد البته شناسايی شوند، بايد بنشينند در اين‌باره كه ما رسم‌الخط رايج عالم تسنن را بپذيريم، يا شيوه ديگری اتخاذ گردد.»

استفتاء از مراجع عظام تقليد

معاون آموزش، پژوهش و نظارت بر چاپ و نشر سازمان دارالقرآن الكريم در ادامه سخنانش تصريح كرد: در اين زمينه تحقيقات تكميلی شروع و بررسی‌های زيادی انجام شد تا خدمت آيت‌الله «معرفت» رسيديم؛ تحقيقات تكميلی آن‌جا صورت گرفت و نتيجه تحقيقات تكميلی ـ كه زير نظر آيت‌الله معرفت و تيم ايشان انجام می‌‌گرفت ـ اين شد كه به عنوان يك اصل كلی «كتابت قرآن بايد موافق با قرائت و تلفظ باشد؛ البته بر اساس قرائت و تجويد حفص از عاصم به استثنای كلماتی كه دليل صرف و نحوی داشته باشند و يا كليه قرآن‌ها از صدر اسلام تاكنون بدان نحو نوشته شده باشند.» و بعد در اين‌باره مثال زدند.

حاجی‌شريف تأكيد كرد: مجدداً اين تحقيقات از سال ‌1381 زير نظر بزرگان حوزه و بعضی از مراجع ادامه پيدا كرد و در اين‌باره چهار سؤال از مراجع تقليد پرسيده شد و با آن‌ها مكاتبه شد؛ سؤا‌ل‌ها اين بود كه آيا رسم‌الخط قرآن امری توقيفی است؟، آيا كتابت قرآن به شيوه رسم‌الاملاء جايز است؟، آيا استفاده از شيوه رسم‌المصحف در نگارش آيات، رجحان شرعی بر رسم‌الاملاء دارد؟ و اين ‌كه آيا در آموزش عمومی قرآن ترجيحی برای استفاده از يكی از اين دو روش وجود دارد؟ كه همه مراجع به اين سؤالات پاسخ دادند.

وی در ادامه سخنانش در مورد نظرات مراجع عظام تقليد اظهار كرد: آيت‌الله‌العظمی «مكارم شيرازی» به اين سؤالات پاسخ دادند: هيچ دليلی بر توقيفی بودن رسم الخط قرآن نداريم و شاهد گويای آن اين است كه رسم‌الخط‌های مختلفی در كشورهای اسلامی از قديم‌الايام معمول بوده و حتی در عربستان سعودی رسم‌الخط‌های مختلفی مرسوم بوده است و بهتر است قرآن‌ها با املاء روز نوشته شود. آيت‌الله شيخ «مرتضی تهرانی»، از مراجع تقليد تهران، هم نوشتند: رسم‌المصحف توقيفی نيست؛ چون دستوری از شارع مقدس در مورد اين شيوه به خصوص صادر نشده است. در مورد سؤال دوم پاسخ دادند: جايز است. در مورد سؤال سوم گفتند كه دليلی بر رجحان آن نيست. در مورد سؤال چهارم نيز گفتند: به خاطر سهولت آموزش قرآن كريم در مناطقی مثل ايران از روی رسم‌الاملاء و نيز تناسب بيشتر اين شيوه نگارش با تلفظ حروف و رعايت تعداد آن‌ها استفاده از آن بهتر است.

معاون آموزش، پژوهش و نظارت بر چاپ و نشر سازمان دارالقرآن الكريم تصريح كرد: نظر آيت‌الله‌العظمی «صافی‌گلپايگانی» اين بوده است كه در پاسخ سؤال اول گفتند: توقيفی نيست؛ بلكه رسم‌الخط برای حفظ كلمات قرآن است كه باقی بمانند و بعد به آيندگان برسد. جواب سؤال دوم و سوم هم اين بوده است كه بلی، بلكه مقدم بر رسم‌المصحف است؛ يعنی ايشان رسم‌الاملاء را مقدم بر رسم‌المصحف دانستند، زيرا رسم‌المصحف در بسياری از موارد و بسياری از كسانی كه قرآن می‌خوانند سبب اشتباه و غلط خواندن می‌شود، در حالی‌ كه طبق رسم‌الاملاء به سهولت و صحيح خوانده می‌شود كه ايشان مثالی هم در اين باره زدند.

وی افزود: نظر آيت‌الله «بهجت» اين بوده كه در پاسخ سؤال اول گفتند: اگر از جهتی توقيفی هم باشد به رسم‌الاملاء مربوط نمی‌شود. در مورد سؤال دوم هم فرمودند: مانعی ندارد. در مورد سؤال سوم و چهارم نوشتند: رجحان شرعی دليل خاص می‌خواهد. آيت‌الله «شبيری زنجانی» هم در اين ارتباط نوشتند كه رسم‌الخط قرآن، توقيفی نيست و كتابت آن به شيوه رسم‌الاملاء جايز است و انتخاب روش بستگی به شرايط محل آموزش قرآن و شرايط دانش‌پژوهان دارد. آيت‌الله‌العظمی «نوری همدانی» نيز گفتند: نگارش قرآن به همان صورت كه در بين مؤمنين و متشرعين معمول و متعارف بوده و است، انجام شود؛ فرقی ندارد كه به شيوه رسم‌الاملاء يا رسم‌المصحف باشد. عمده بی‌غلط بودن آن است كه خوش‌خط و خوانا باشد.